Հայքի Իշխանությունների ձեվավորման հիմնարար դրույթները - Հայկ Սերգոյան

# Հայքի Իշխանությունների ձեվավորման հիմնարար դրույթները

## Ներածություն

Այս գրվածքը փորձ է ձևակերպելու այն քաղաքակրթական սկզբունքները, որոնց վրա կարող է կառուցվել հայկական ապագա պետականությունը։
Հեղինակը ցանկանում է միանգամից նշել, որ սա սեվագիր է ու վերջնական, բոլոր կետերով լրիվ ամբողջական տարբերակը չէ, քանի որ հարցը շատ խորքային է եվ գործիքակազմի ու ընթացակարգերի վերաբերյալ կարող են, եվ պետք են քննարկումներ։ Ստորեվ ներկայացված տեքստը վերաբերվում է հիմնական գաղափարներին, որոշ ընթացակարգային ու հիմնարար գործընթացների նկարագրությամբ եվ ընթերցողը պետք է սա հաշվի առնի։

Այս իշխանական մոդելի գաղափարը չի ծնվել ակադեմիական տեսություններից կամ օտար մոդելների կույր կրկնօրինակումից։ Այն ծնվել է.

* հայկական պատմական փորձից,
* պետականության կորստի և վերականգնման հիշողությունից,
* դարերով գոյատևելու պայքարից,
* ժամանակի թելադրանքից, ինչպես նաեվ ժամանակակից կործանարար համաշխարհային գործընթացներից շեղվելու անհրաժեշտության,
* և այն գիտակցումից, որ ցանկացած ժողովուրդ վերջում ապրում է այն համակարգի ներսում, որը ինքն է ստեղծել կամ թույլ տվել ստեղծել։

Այս մանիֆեստիի հիմքում ընկած է մեկ պարզ դիտարկում.

> Եթե համակարգի հիմքում սխալ խթաններ են դրված, ապա ժամանակի ընթացքում նույնիսկ լավագույն մարդիկ կամ կհեռացվեն, կամ կդառնան այդ համակարգի մաս։

Ուստի խնդիրը միայն առանձին ղեկավարների կամ կուսակցությունների մեջ չէ։ Խնդիրը այն խաղի կանոնների մեջ է, որոնք որոշում են.

* ովքեր են բարձրանում վերև,
* ինչ որակներ են պարգևատրվում,
* ինչպիսի մարդիկ են ձևավորում վերնախավը,
* և ինչպես է պետությունը կապվում իր ժողովրդի հետ։

Այս մոդելը պարտադիր չէ ամեն ինչում համապատասխանի ժամանակակից աշխարհում ընդունված նորմերին։

Հայ ժողովուրդը հազարավոր տարիների պատմություն ունեցող քաղաքակրթություն է, ոչ նոր ստեղծված հասարակություն։ Ուստի նրա պետական կառուցվածքը նույնպես պետք է բխի.

* իր պատմությունից,
* իր հոգեբանությունից,
* իր գոյաբանական սպառնալիքներից,
* իր մշակույթից,
* և իր քաղաքակրթական փորձից։

Այն, ինչ աշխատում է մեկ ժողովրդի կամ մեկ աշխարհագրական միջավայրի համար, պարտադիր չէ աշխատի հայկական իրականության մեջ։

Հետևաբար մեր նպատակը ոչ թե «ընդունված» համակարգերի պատճենումն է, այլ.

> այնպիսի հայկական պետական մոդելի ձևավորումը, որը համապատասխանում է մեր իրականությանը, մեր պատմական հիշողությանը և ժամանակի մարտահրավերներին։

Հայկական պատմական փորձը ցույց է տվել, որ պետությունները կործանվում են ոչ միայն արտաքին թշնամուց, այլ նաև.

* վերնախավի ապականումից,
* ժողովրդի և իշխանության միջև կապի կորստից,
* պատասխանատվության վերացումից,
* և ազգային նպատակների փոխարեն անձնական շահի գերակայությունից։

Ուստի այս մոդելի հիմնական նպատակը ոչ միայն իշխանություն ձևավորելն է, այլ.

* վերականգնել վստահությունը,
* ձևավորել ծառայող վերնախավ,
* պահպանել ժողովրդի և պետության կենդանի կապը,
* և ստեղծել այնպիսի քաղաքակրթական համակարգ, որը կկարողանա գոյատևել ժամանակի ընթացքում։

---

# I. Հիմնական դիտարկումներ

## 1. Ժամանակակից զանգվածային քաղաքականության ճգնաժամը

ՀՀ գործող սահմանադրական և ընտրական համակարգը տեսականորեն կառուցված է ժողովրդավարական ներկայացուցչության գաղափարի վրա, սակայն գործնականում այն ստեղծում է մի շարք կառուցվածքային խնդիրներ, որոնք ժամանակի ընթացքում բերում են հանրության և իշխանության միջև վստահության ճգնաժամի։

Օրինակ՝ համամասնական ընտրակարգում շեմը չանցած կուսակցությունների ձայները փաստացի դուրս են մնում մանդատների բաշխումից։ Սա նշանակում է, որ հասարակության մեծ հատվածի քաղաքական կամքը կարող է չարտացոլվել խորհրդարանում։

Եթե ընտրողների զգալի մասը քվեարկում է փոքր ուժերի օգտին, սակայն այդ ուժերը չեն անցնում շեմը, ապա մանդատները վերաբաշխվում են միայն անցած ուժերի միջև։ Արդյունքում հնարավոր է, որ ընտրողների իրական փոքրամասնության աջակցությունը ստացած ուժը ստանա խորհրդարանական գերիշխող դիրք և ձևականորեն համարվի ամբողջ ժողովրդի ներկայացուցիչ։

Սա առաջացնում է մի քանի հիմնարար խնդիր.

* լեգիտիմության ճգնաժամ,
* հասարակության քաղաքական օտարում,
* զանգվածային հիասթափություն,
* և համակարգի նկատմամբ անվստահություն։

Բացի այդ, ժամանակակից զանգվածային քաղաքական համակարգերում քաղաքական հաջողությունը հաճախ որոշվում է ոչ թե մարդկային որակներով կամ պետական մտածողությամբ, այլ.

* մեդիա ազդեցությամբ,
* ֆինանսական ռեսուրսով,
* PR տեխնոլոգիաներով,
* արտաքին ազդեցություններով,
* և զանգվածային հոգեբանական մանիպուլյացիայով։

Արդյունքում հասարակությունը հաճախ ընտրում է ոչ թե նրանց, ովքեր ունակ են երկարաժամկետ ծառայել պետությանը, այլ նրանց, ովքեր առավել արդյունավետ են տեղեկատվական պայքարում։

Ժամանակակից ընտրական համակարգերը հաճախ ստեղծում են ձևական լեգիտիմություն, բայց ոչ իրական ներկայացուցչություն։

Հատկապես համամասնական համակարգերում՝

* շեմը չանցած ուժերի ձայները փաստացի դուրս են մնում մանդատների բաշխումից,
* փոքր ակտիվ փոքրամասնությունը կարող է որոշել մեծամասնության ճակատագիրը,
* հասարակության մեծ հատվածը կարող է մնալ առանց իրական ներկայացվածության,
* քաղաքականությունը վերածվում է PR-ի, մեդիա-մանիպուլյացիայի և տեխնոլոգիական ազդեցության մրցույթի։

Այս պայմաններում իշխանության են հասնում ոչ միշտ ամենաարժանիները, այլ հաճախ.

* ամենահարուստները,
* ամենաճանաչվածները,
* ամենամանիպուլյատիվները,
* կամ արտաքին ուժերի կողմից աջակցվողները։

---

## 2. Պետությունը չի կարող գոյատևել առանց իրական վերնախավի

Ցանկացած պետություն վերջում հենվում է մարդու վրա։

Եթե վերևում կանգնած մարդը.

* չունի բարոյականություն,
* պատասխանատվություն,
* պետական մտածողություն,
* անձնական օրինակ,
* կամ զոհողության պատրաստակամություն,

ապա նույնիսկ ամենագեղեցիկ օրենքները դառնում են ձևականություն։

Ուստի պետության հիմնական խնդիրը ոչ միայն օրենքներ գրելն է, այլ.

> ձևավորել այնպիսի վերնախավ, որը կարող է ծառայել պետությանը, ոչ թե օգտագործել այն։

---

## 3. Իշխանությունը պետք է լինի ծառայություն, ոչ արտոնություն

Վարչապետը, նախարարները, պատգամավորները և պետական համակարգի բոլոր ներկայացուցիչները հանրային ծառայողներ են։

Նրանք.

* աշխատավարձ են ստանում ժողովրդի ստեղծած միջոցներից,
* ժամանակավոր լիազորված են,
* և հաշվետու են հանրության առաջ։

Իշխանությունը չպետք է ընկալվի որպես.

* անձնական հարստացման միջոց,
* անձեռնմխելիության աղբյուր,
* կամ մանիպուլյացիայի միջոցով անվերջ պահպանվող դիրք։

---

# II. Առաջարկվող մոդելի հիմքերը

## 1. Համայնքային վստահության սկզբունք

Առաջարկվող մոդելի հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ մարդը շատ ավելի լավ է ճանաչում իր անմիջական շրջապատի արժանի մարդկանց, քան հեռավոր մեդիա-կերպարներին։

Ուստի քաղաքական վստահությունը պետք է կառուցվի ոչ թե զանգվածային քարոզչության, այլ բնական համայնքային կապերի վրա։

Ընտանիքները, համայնքները կամ փոքր բնական խմբերը ձևավորում են իրենց խմբերը և ընտրում իրենց վստահված անձանց։

Այս մարդիկ չեն դառնում անմիջապես պետական ղեկավարներ։ Նրանց հիմնական առաքելությունն է.

* ներկայացնել իրենց խմբերի վստահությունը,
* մասնակցել վերին օղակների ձևավորմանը,
* և ընտրել Արժանիների խորհրդի անդամներին։

Այսպիսով ձևավորվում է բազմաստիճան վստահության շղթա.

ժողովուրդ → համայնքային վստահված անձ → Արժանիների խորհուրդ → պետական վերնախավ։

Այս մեխանիզմը թույլ է տալիս.

* նվազեցնել զանգվածային մանիպուլյացիայի ազդեցությունը,
* բարձրացնել անձնական պատասխանատվությունը,
* և ստեղծել ավելի որակական ընտրության համակարգ։

Կարևոր է, որ այս համակարգում մարդու կշիռը չպետք է որոշվի միայն իրեն աջակցողների քանակով։

Եթե ամեն ինչ հիմնված լինի միայն թվի վրա, ապա համակարգը կրկին կվերածվի պարզ պոպուլիզմի և զանգվածային մանիպուլյացիայի մրցույթի։

Ուստի անհրաժեշտ է բանաձև, որտեղ հաշվի են առնվում.

* վստահության խորությունը,
* մարդու հեղինակությունը,
* նրա գործունեության պատմությունը,
* հանրային պատասխանատվությունը,
* կրթական և մասնագիտական ներդրումը,
* համայնքային գնահատականը,
* և երկարաժամկետ ծառայության արդյունքները։

Այսինքն համակարգը պետք է փորձի գնահատել ոչ միայն «քանի մարդ է աջակցում», այլ նաև «ինչ որակի վստահություն է այդ աջակցությունը»։

Մարդիկ ավելի լավ են ճանաչում իրենց շրջապատի արժանի մարդկանց, քան հեռու մեդիա-կերպարներին։

Ուստի ներկայացուցչության հիմքը պետք է լինի ոչ թե զանգվածային մեդիա-քարոզչությունը, այլ բնական համայնքային վստահությունը։

Ընտանիքները, համայնքները կամ փոքր բնական խմբերը պետք է կարողանան.

* ձևավորել իրենց խմբերը,
* ընտրել իրենց վստահված ներկայացուցիչներին,
* և այդ ներկայացուցիչների միջոցով մասնակցել վերին օղակների ձևավորմանը։

Այս մոտեցումը.

* նվազեցնում է մեդիա-մանիպուլյացիայի ազդեցությունը,
* ուժեղացնում է անձնական պատասխանատվությունը,
* և թույլ է տալիս մարդկանց ընտրել ոչ թե հեռավոր PR-կերպարներ, այլ իրականում ճանաչված անձանց։

---

## 2. Արժանիների խորհուրդ

Առաջարկվող մոդելի կենտրոնական օղակը Արժանիների խորհուրդն է։

Այն կուսակցական մարմին չէ, ոչ էլ սովորական վարչական կառույց։

Այն համակարգի բարոյական, ռազմավարական և քաղաքակրթական առանցքն է, որի հիմնական առաքելությունն է.

* ձևավորել պետական վերնախավը,
* պահպանել պետական շարունակականությունը,
* պաշտպանել ազգային շահը,
* և կանխել համակարգի ապականումը։

Արժանիների խորհուրդը չի ձևավորվում ուղղակի զանգվածային քվեարկությամբ։

Սկզբում.

* ընտանիքները,
* համայնքները,
* և բնական խմբերը

ընտրում են իրենց վստահված անձանց։

Այս մարդիկ իրենց հերթին մասնակցում են Արժանիների խորհրդի ձևավորմանը։

Այս մոտեցման նպատակը հասարակության կամքը վերացնելը չէ, այլ այն որակական ֆիլտրերի միջոցով կազմակերպելը, որպեսզի պետական վերնախավի ձևավորումը չդառնա միայն.

* փողի,
* մեդիա ազդեցության,
* ամբոխային տրամադրությունների,
* կամ արտաքին ազդեցությունների արդյունք։

Կարևոր է, որ այս համակարգում մարդու ազդեցությունը չորոշվի միայն իրեն աջակցողների քանակով։

Եթե ամեն ինչ հիմնված լինի միայն թվի վրա, ապա համակարգը կրկին կվերածվի պարզ պոպուլիզմի և զանգվածային մանիպուլյացիայի մրցույթի։

Ուստի անհրաժեշտ է բազմագործոնային գնահատման բանաձև, որտեղ հաշվի են առնվում.

* վստահության խորությունը,
* մարդու հեղինակությունը,
* գործունեության պատմությունը,
* հանրային ծառայության արդյունքները,
* համայնքային գնահատականը,
* կրթական և մասնագիտական ներդրումը,
* բարոյական նկարագիրը,
* և երկարաժամկետ պատասխանատվության փորձը։

Այսինքն համակարգը պետք է փորձի գնահատել ոչ միայն.

> «քանի մարդ է աջակցում»,

այլ նաև.

> «ինչ որակի վստահություն է այդ աջակցությունը»։

Այս մոդելի գաղափարական արմատները նոր չեն։

Հայկական պատմության ընթացքում տարբեր ձևերով գոյություն են ունեցել.

* նախարարական տներ,
* ավագանիներ,
* ռազմական և հոգևոր հեղինակության համակարգեր,
* և համայնքային ինքնակազմակերպման ձևեր,

որտեղ իշխանությունը տեսականորեն ընկալվում էր ոչ միայն որպես իրավունք, այլ նաև որպես ծառայություն և պարտականություն։

Այս մոդելը փորձում է ժամանակակից պայմաններում վերաիմաստավորել այդ քաղաքակրթական փորձը՝ խուսափելով թե՛ կույր ավանդապաշտությունից, թե՛ ժամանակակից մեխանիկական համակարգերի թերություններից։

## 3. Բաց պատասխանատվություն և ժողովրդի հետ կենդանի կապ

Ժամանակակից քաղաքական համակարգերի հիմնական խնդիրներից մեկն այն է, որ ընտրություններից հետո իշխանության և ժողովրդի միջև կապը աստիճանաբար վերանում է։

Քաղաքացին.

* այլևս չունի ուղիղ ազդեցություն,
* չի հասկանում որոշումների իրական մեխանիզմները,
* չի տեսնում պատասխանատվության շղթան,
* և հաճախ չի կարող նույնիսկ հասանելիություն ունենալ որոշում կայացնողներին։

Արդյունքում իշխանությունը սկսում է.

* փակվել,
* վերածվել ինքնապահպանվող համակարգի,
* և կտրվել հասարակության իրական խնդիրներից։

Ուստի առաջարկվող մոդելի հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ ժողովրդի և իշխանության միջև կապը պետք է լինի ոչ թե ձևական և պարբերական, այլ մշտական, կենդանի և իրավականորեն պարտադիր։

Արժանիների խորհրդի որոշումները և քվեարկությունները պետք է լինեն բաց և արձանագրված։

Պետք է պահպանվեն.

* քննարկումների արձանագրությունները,
* որոշումների հիմնավորումները,
* կոնսենսուսները,
* հակասությունները,
* և անհատական քվեարկությունները։

Այս մեխանիզմը թույլ է տալիս.

* կանխել անանուն կոլեկտիվ պատասխանատվությունը,
* նվազեցնել գաղտնի պայմանավորվածությունները,
* պահպանել վստահության շղթան ժողովրդի և իշխանության միջև,
* և ստեղծել պատմական ու իրավական պատասխանատվության մշակույթ։

Յուրաքանչյուր հայ պետք է օրենքով ունենա ուղիղ հասանելիություն իր վստահված անձի միջոցով ընտրված Արժանիների խորհրդի անդամներին։

Այս կապը չպետք է լինի ձևական կամ խորհրդանշական։ Այն պետք է լինի.

* իրավականորեն ամրագրված,
* պարբերական,
* պարտադիր հաշվետվություններով,
* և հանրային վերահսկողությամբ ապահովված։

Եթե Արժանիների խորհրդի անդամը.

* խուսափում է հաշվետվությունից,
* կտրվում է հանրությունից,
* անտեսում է իրեն վստահած մարդկանց,
* կամ խախտում է հաղորդակցության պարտադիր կանոնները,

ապա հասարակությունը պետք է ունենա նրան պատասխանատվության ենթարկելու իրավական մեխանիզմներ։

Այս մոտեցման հիմնական նպատակը իշխանության և ժողովրդի միջև կենդանի կապի պահպանումն է, որպեսզի համակարգը երբեք չվերածվի հասարակությունից կտրված փակ կաստայի։

Արժանիների խորհրդի որոշումները և քվեարկությունները պետք է լինեն բաց։

Եթե խորհրդի անդամը աջակցում է որևէ պաշտոնյայի կամ որոշման, ապա նա պետք է պատրաստ լինի.

* բացատրել իր որոշումը,
* համոզել հանրությանը,
* և կրել դրա հետևանքների պատասխանատվությունը։

Այս մեխանիզմը թույլ է տալիս.

* կանխել անանուն կոլեկտիվ պատասխանատվությունը,
* նվազեցնել գաղտնի պայմանավորվածությունները,
* և պահպանել վստահության շղթան ժողովրդի և իշխանության միջև։

---

## 4. Վերնախավը որպես բարոյական ծառայություն

Արժանիների խորհրդի անդամը չպետք է լինի պարզապես քաղաքական տեխնոլոգ կամ ադմինիստրատոր։

Նա պետք է.

* ունենա հեղինակություն,
* անցյալով ապացուցված մարդկային որակներ,
* պետական մտածողություն,
* երկարաժամկետ ռազմավարական տեսլական,
* և պատրաստակամություն՝ հանրային ճնշման պայմաններում անգամ պաշտպանելու այն որոշումները, որոնք համարում է պետականորեն անհրաժեշտ։

Սակայն այդ իրավունքը գալիս է ոչ թե անձեռնմխելիությունից, այլ բարձրագույն պատասխանատվությունից։

Եթե մարդը.

* սխալվում է,
* դավաճանում է,
* կամ համակարգը օգտագործում անձնական շահի համար,

նա պետք է կորցնի հանրային վստահությունը և հեռացվի համակարգից։

---

# III. Տեղեկատվական դաշտը և մամուլը

## 1. Ազատություն և պատասխանատվություն

Մամուլը պետք է ազատ լինի իշխանության քննադատության, փաստերի բացահայտման և հանրային վերահսկողության համար։

Սակայն տեղեկատվական պատերազմների դարաշրջանում լրատվական դաշտը չի կարող ամբողջությամբ անպաշտպան մնալ.

* արտաքին ազդեցությունից,
* համակարգված ապատեղեկատվությունից,
* դիտավորյալ հերյուրանքներից,
* և հակապետական մանիպուլյացիայից։

Ուստի անհրաժեշտ է համակարգ, որտեղ.

* մամուլը ազատ է,
* բայց նաև պատասխանատու է դիտավորյալ կեղծիքի և վնասակար մանիպուլյացիայի համար։

---

## 2. Արագ, բայց վերահսկվող արձագանք

Բյուրոկրատական և դանդաղ դատական համակարգերը հաճախ չեն հասցնում արձագանքել տեղեկատվական հարձակումներին։

Ուստի անհրաժեշտ է.

* արագ փաստահավաք մեխանիզմ,
* մասնագիտացված վերահսկող մարմին,
* և արագ արձագանքման հնարավորություն։

Սակայն այդ համակարգը չպետք է վերածվի քաղաքական գրաքննության։

Հետևաբար անհրաժեշտ են.

* հստակ սահմանումներ,
* ապացույցների բարձր շեմ,
* թափանցիկ ընթացակարգեր,
* և անկախ վերահսկողություն։

---

# IV. Ազգային գոյատևման սկզբունքը

## 1. Պետությունը որպես գոյաբանական անհրաժեշտություն

Հայաստանի նման պետության համար անվտանգությունը տեսական թեմա չէ։

Պատմական փորձը ցույց է տվել, որ.

* թույլ պետությունները կործանվում են,
* անպատրաստ ժողովուրդները կորցնում են պետականությունը,
* իսկ վերնախավի ապականումը կարող է ճակատագրական հետևանքներ ունենալ ամբողջ ազգի համար։

Ուստի պետության առաջնային պարտականությունն է.

* գոյատևել,
* պաշտպանել ազգային շահը,
* պահպանել պետականությունը,
* և ձևավորել այնպիսի հասարակություն, որը կարող է դիմակայել երկարաժամկետ վտանգներին։

---

## 2. Խաղաղությունը որպես ուժի արդյունք

Խաղաղությունը չի կարող կառուցվել միայն ցանկությունների վրա։

Պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ.

> թույլ և անպատրաստ պետությունները ավելի հաճախ են դառնում ագրեսիայի թիրախ։

Ուստի.

* ինքնապաշտպանությունը,
* ռազմավարական մտածողությունը,
* ազգային համախմբվածությունը,
* և պետական պատրաստվածությունը

խաղաղության պահպանման կարևորագույն գործոններ են։

---

## 5. Շարունակական վստահության ցանց

Առաջարկվող համակարգը ընտրական մեխանիզմ չէ միայն։

Այն շարունակական վստահության և պատասխանատվության ցանց է, որտեղ.

* ժողովուրդը չի կորցնում կապը իշխանության հետ,
* վերնախավը մշտապես գտնվում է հանրային վերահսկողության ներքո,
* և որոշումների պատասխանատվությունը երբեք չի լուծվում անանուն մեխանիզմների մեջ։

Այս համակարգում.

* վստահությունը կառուցվում է ներքևից վեր,
* բայց պատասխանատվությունը վերադառնում է վերևից ներքև։

Պետական վերնախավը չի կարող գոյություն ունենալ հասարակությունից կտրված։

Եթե այդ կապը վերանում է, սկսվում է.

* ապականում,
* բյուրոկրատացում,
* մանիպուլյացիա,
* և պետական դեգրադացիա։

Ուստի համակարգի հիմնական նպատակը ոչ միայն իշխանություն ձևավորելն է, այլ նաև.

> մշտապես պահպանել ժողովրդի, վերնախավի և պետական շահի միջև կենդանի հավասարակշռությունը։

# V. Վերջաբան

Այս մոդելը ավարտված համակարգ չէ։

Այն փորձ է.

* վերադառնալ քաղաքականության բարոյական հիմքերին,
* ձևավորել պատասխանատու վերնախավ,
* վերականգնել ժողովրդի և իշխանության միջև վստահությունը,
* և կառուցել պետություն, որտեղ իշխանությունը ծառայություն է, ոչ թե արտոնություն։

Հիմնական գաղափարը պարզ է.

> Պետության ուժը սկսվում է ոչ թե օրենքների քանակից, այլ այն մարդկանց որակից, ովքեր կրում են այդ պետությունը իրենց ուսերին։